فرض کنید که جعبه های شش تایی سیب داریم. اگر پنج جعبه داشته باشیم؛ چند سیب خواهیم داشت؟ 30 سیب. این را چگونه حساب کردیم؟ با جمع کردن به شکل زیر:
$6+6+6+6+6=30$
در جمع بالا، مجبور شدیم چهار بار از عملیات جمع کردن استفاده کنیم. حالا اگر تعداد این عملیات ها بسیار بیشتر باشد، دانه دانه جمع کردن روشی بسیار وقت گیر خواهد بود. اینجاست که عملیات ضرب به کار می آید. ضرب در واقع استفاده چندباره از عملیات جمع به روشی نظام مند است. در مثال بالا ضرب به صورت زیر صورت پذیرفته است:
$5\times 6 = 30$
به این صورت که تعداد جعبه ها یعنی 5 را ضرب در تعداد سیب های هرجعبه یعنی 6 می کنیم.
شکل 2-1، 5 بسته 6 تایی سیب = 30 سیب
به طور مشابه می توانیم ضرب های دیگر را نیز محاسبه کنیم؛ مثلا $4 \times 7$ می شود:
$4 \times 7 = 7+7+7+7=28 $
همانند جمع کردن، در ضرب نیز تفاوتی وجود ندارد که $4\times 7$ بنویسیم یا $7\times 4$ هر دو حاصل یکسان $28$ دارند. بنابراین اعداد می تواند حول علامت ضرب جابجا شوند. برای یادگیری ضرب، ابتدا لازم است ضرب اعداد 1 تا 10 را در یکدیگر به طور کامل بخاطر بسپاریم. هرعددی ضربدر صفر، صفر است و هر عددی ضربدر یک، خود آن عدد می باشد. همچنین هر الگوی ضرب در ده نیز ساده است. هر عددی ضربدر ده را یک صفر جلویش قرار می دهیم. مثلا $7\times 10 =70$. جدول 2-1، جدول ضرب اعداد 1 تا 10 است ستون اول و سطر اول اعداد و نتیجه ضرب آنها در سطر و ستون مربوط به آن آمده. مثلا ضرب 4 در 5، در ستون زیر عدد 4 و سطر روبروی عدد 5 است.
10 | 9 | 8 | 7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | عدد |
10 | 9 | 8 | 7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 1 |
20 | 18 | 16 | 14 | 12 | 10 | 8 | 6 | 4 | 2 | 2 |
30 | 27 | 24 | 21 | 18 | 15 | 12 | 9 | 6 | 3 | 3 |
40 | 36 | 32 | 28 | 24 | 20 | 16 | 12 | 8 | 4 | 4 |
50 | 45 | 40 | 35 | 30 | 25 | 20 | 15 | 10 | 5 | 5 |
60 | 54 | 48 | 42 | 36 | 30 | 24 | 18 | 12 | 6 | 6 |
70 | 63 | 56 | 49 | 42 | 35 | 28 | 21 | 14 | 7 | 7 |
80 | 72 | 64 | 56 | 48 | 40 | 32 | 24 | 16 | 8 | 8 |
90 | 81 | 72 | 63 | 54 | 45 | 36 | 27 | 18 | 9 | 9 |
100 | 90 | 80 | 70 | 60 | 50 | 40 | 30 | 20 | 10 | 10 |
جدول 2-1، جدول حاصل ضرب اعداد 1 تا 10
حال اگر اعداد چندرقم در چند رقم باشند چگونه ضرب کنیم؟ این نیز خیلی دشوار نیست. از ضرب ستونی بهره می بریم. بهتر است این روش را با یک مثال آن ببینیم؛ یعنی ضرب دو عدد دورقمی در دورقمی. همانطور که گفته شد ترتیب اهمیتی در ضرب ندارد و مهم نیست که کدام دو عدد را بالا و پایین هم بنویسیم. قصد داریم ضرب $54 \times 37$ را انجام دهیم. کافی است مراحل زیر را دنبال کنیم:
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline \end{array}$
باید دو ضرب انجام دهیم و حاصل این دو ضرب را باهم جمع کنیم تا به عنوان جواب اعلام کنیم. ضرب اول از کوچکترین جزء عدد پایین یعنی یکان شروع می کنیم. یعنی ابتدا تنها 54 را در 7 ضرب کنیم؛ ابتدا 7 را در 4 ضرب کرده و 8 را به عنوان یکان می نویسیم و 2 را برای دهگان ذخیره می کنیم:
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline 8 \end{array}$
حالا نوبت ضرب یکان در دهگان یعنی 7 ضربدر 5 است که جایگاه دهگان را می گیرد. همچنین 2 نیز از عملیات قبلی باقی مانده بنابراین $35+2=37$ را به عنوان جلوی 8 می نویسیم:
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline 378 \end{array}$
ضرب دوم، ضرب دهگان عدد پایینی است. بخاطر دهگان بودن 3 همان ابتدا یک صفر در جایگاه یکان قرار می دهیم (در واقع باید 30 را در 54 ضرب کنیم و 0 همان نقش ضربدر ده را ایفا می کند زیرا $54\times 3 \times 10$ :
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline 378 \\ + 0 \end{array}$
حال با خیال راحت 3 را در 54 مشابه بالا ضرب می کنیم. $3\times4=12$ بنابراین 2 را در سمت چپ 0 صفر می نویسیم و 1 را برای جمع در مرحله بعد نگه می داریم:
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline 378 \\ + 20 \end{array}$
در این مرحله $3\times5=15$ که با یک مرحله قبل می شود $15+1=16$ بنابراین خواهیم داشت:
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline 378 \\ + 1620 \\ \hline \end{array}$
در نهایت یک جمع ستونی عادی بین دو حاصل ضرب، جواب نهایی ضرب را می دهد:
$\begin{array}{r} 54 \\ \times 37 \\ \hline 378 \\ + 1620 \\ \hline 1998 \end{array}$
بنابراین $37 \times 54 = 1998$ است. در مراحل ضرب همواره باید ترتیب را به خوبی رعایت کنیم تا دچار مشکل نشویم. خصوصا که ضرب را باید از اعداد با ارزش مکانی پایین تر در هرمرحله شروع کنیم و پیش ببریم.
تمرینات |
*1- در پایان سال 1403، یک دلار آمریکا 90 هزار تومان بود. در آن موقع 7 دلار آمریکا چند هزار تومان بوده است؟
*2- با به خاطر سپردن جدول ضرب، ضرب های زیر را انجام بدهید: $7 \times 5 , 8 \times 8 , 6 \times 10 , 2 \times 9 $ *3- حاصل ضرب های دو رقم در دو رقم زیر را بدست آورید: $25 \times 14 , 89 \times 71 , 40 \times 58 $ **4- ضرب زیر را مشابه روش دو رقم در دو رقم انجام دهید. هرگاه به صدگان رسیدید، ابتدا دو صفر آن را بنویسید و بعد ضرب یک رقمی در سه رقمی را مشابه روش این فصل انجام دهید. $ 378 \times 407 $ |